Liczba odwiedzin: 11189
» Korpus Tekst├│w i Korespondencji Jana Dantyszka
Copyright © Pracownia Edytorstwa ┼╣r├│de┼é i Humanistyki Cyfrowej AL UW

Wszelkie prawa zastrze┼╝one. Zabrania si─Ö kopiowania, redystrybucji, publikowania, rozpowszechniania, udost─Öpniania czy wykorzystywania w inny spos├│b ca┼éo┼Ťci lub cz─Ö┼Ťci danych zawartych na stronie Pracowni bez pisemnej zgody w┼éa┼Ťciciela praw.

Jan Dantyszek. Nota biograficzna

Jan Dantyszek urodzi┼é si─Ö 1 listopada 1485 roku w Gda┼äsku, w rodzinie mieszcza┼äskiej. Jego ojcem by┼é piwowar i kupiec gda┼äski Hans (Johannes) von H├Âfen, zwany tak┼╝e Flachsbinder (zm. przed 1532), matk─ů ÔÇô Christina Scholcze (Schultze) z Pucka (zm. 1539). Dziadek Dantyszka pochodzi┼é z osiad┼éej w Prusach dolnoniemieckiej rodziny von H├Âfen. Zrujnowany po wojnie trzynastoletniej (1454-1466), osiad┼é w Gda┼äsku jako powro┼║nik. St─ůd u┼╝ywany p├│┼║niej w rodzinie obok nazwiska von H├Âfen przydomek Flachsbinder. Dantyszek mia┼é dw├│ch m┼éodszych braci ÔÇô Bernarda i Jerzego, oraz cztery siostry (trzy znane z imienia: Katarzyn─Ö, Urszul─Ö i Ann─Ö).

Nazwisko, a w┼éa┼Ťciwie przydomek Dantyszek jest spolszczeniem ┼éaci┼äskiego s┼éowa Dantiscus ÔÇô Gda┼äszczanin. Nazwisko Ioannes Dantiscus jest najcz─Ö┼Ťciej, obok Ioannes de Curiis (co jest dos┼éownym t┼éumaczeniem na ┼éacin─Ö Johannes von H├Âfen) u┼╝ywan─ů przez Dantyszka form─ů podpisywania si─Ö pod listami i dokumentami, zanim zosta┼é biskupem. Z rzadka u┼╝ywa Dantyszek niemieckiej formy von H├Âfen i przydomka Flachsbinder, tego ostatniego tak┼╝e w t┼éumaczeniu greckim Linodesmon. Spolszczenie Dantyszek, kt├│re funkcjonuje w polskiej literaturze naukowej jako podstawowa forma nazwiska, spotka┼éam w r─Ökopisach wsp├│┼éczesnych Dantyszkowi tylko raz. Sam Dantyszek z ca┼é─ů pewno┼Ťci─ů go nie u┼╝ywa┼é. Z domu by┼é niemieckoj─Özyczny, znane s─ů teksty jego autorstwa w j─Özykach ┼éaci┼äskim i niemieckim.

Dantyszek uko┼äczy┼é szko┼é─Ö parafialn─ů w Grudzi─ůdzu. Na prze┼éomie lat 1499 i 1500 studiowa┼é na Uniwersytecie Gryfijskim (Greifswald). W latach 1500-1503 (z przerwami) studiowa┼é na Akademii Krakowskiej, gdzie, z┼éo┼╝ywszy egzaminy w zakresie trivium, uzyska┼é bakalaureat. W Krakowie jego nauczycielem by┼é Pawe┼é z Krosna. Ju┼╝ w 1500 rozpocz─ů┼é karier─Ö na dworze kr├│la Jana Olbrachta (kr├│l Polski w latach 1492-1501). W latach 1501-1503 by┼é pisarzem w kancelarii Jana ┼üaskiego, w├│wczas sekretarza kr├│lewskiego, od 1503 ÔÇô wielkiego kanclerza Kr├│lestwa Polskiego. W 1502 wzi─ů┼é udzia┼é w wyprawie wojennej przeciwko Tatarom i Wo┼éochom. W 1504 zatrudniony zosta┼é jako pisarz w kancelarii kr├│lewskiej prze kr├│la Aleksandra Jagiello┼äczyka. W listopadzie 1505 roku Dantyszek otrzyma┼é od kr├│la zasi┼éek na dalsze studia we W┼éoszech. Podr├│┼╝owa┼é z Gda┼äska przez Dani─Ö, Francj─Ö i Niemcy do Wenecji, a stamt─ůd ÔÇô uznaj─ůc najwyra┼║niej praktyczne do┼Ťwiadczenie za najlepszy uniwersytet ÔÇô drog─ů morsk─ů przez Korfu, Peloponez, Kret─Ö, Rodos i Cypr do Jaffy. Nast─Öpnie odby┼é pielgrzymk─Ö do Ziemi ┼Üwi─Ötej; podczas niej dotar┼é do granic Arabii. W drodze powrotnej zwiedzi┼é Sycyli─Ö, Neapol, Kampani─Ö i Rzym. Powr├│ci┼é na dw├│r Zygmunta I w lutym 1507.

W latach 1507-1515 jako referent do spraw pruskich na dworze Zygmunta I posłuje do miast pruskich i na sejmiki pruskie.

W roku 1515 towarzyszy kr├│lowi Zygmuntowi I na zjazd preszbursko-wiede┼äski. W czasie zjazdu zostaje sekretarzem poselstwa polskiego na dworze cesarskim. Od tego momentu prawie nieprzerwanie do 1532 roku trwa jego kariera dyplomatyczna. W latach 1515-1517 przebywa wraz z poselstwem polskim na dworze Maksymiliana I. W tym czasie trzykrotnie (listopad 1515, luty 1516, lipiec 1516) odbywa podr├│┼╝ do Wenecji, aby po┼Ťredniczy─ç w rozmowach mi─Ödzy cesarzem a senatem weneckim. Otrzymuje od cesarza szlachectwo, tytu┼é doktora obojga praw (utriusque iuris), godno┼Ť─ç podkomorzego (comes palatinus) oraz tytu┼é poeta laureatus. W pocz─ůtkach 1517 przebywa z dworem cesarskim w Niderlandach, gdzie bierze udzia┼é w negocjacjach w sprawie ma┼é┼╝e┼ästwa kr├│la polskiego z ksi─Ö┼╝niczk─ů burgundzka Eleonor─ů. W sierpniu 1517 wraca do Polski, aby pod koniec 1518 opu┼Ťci─ç j─ů na kolejne 2 lata. W trakcie tej pierwszej samodzielnej misji dyplomatycznej odwiedza Austri─Ö, Szwajcari─Ö i Hiszpani─Ö, pos┼éuj─ůc na dwory cesarza Maksymiliana I i kr├│la Hiszpanii Karola I w sprawie uwierzytelnienia testamentu kr├│lowej Joanny IV kr├│lowej Neapolu ÔÇô babki polskiej kr├│lowej Bony Sforzy. Po powrocie do Polski w czasie wojny z Zakonem Krzy┼╝ackim 1520-1521 przebywa przy kr├│lu Zygmuncie I w obozie wojskowym. W maju 1522 wyje┼╝d┼╝a na kolejn─ů dwuletni─ů misj─Ö dyplomatyczn─ů na dw├│r cesarza Karola V w sprawach pruskich, tureckich, oraz dziedzictwa w┼éoskiego kr├│lowej Bony (s┼éynne sumy neapolita┼äskie. W trakcie podr├│┼╝y odwiedza Austri─Ö, Niemcy, Niderlandy, Angli─Ö i Hiszpani─Ö. Spotyka si─Ö z Arcyksi─Öciem Ferdynandem, Kardyna┼éem Mathiasem Langiem, Kr├│lem Anglii Henrykiem VIII, Kardyna┼éem Tomaszem Wolseyem, Ksi─Ö┼╝n─ů Ma┼égorzat─ů regentk─ů Niderland├│w oraz wygnanym z Danii kr├│lem Christiernem II. Odbywa tak┼╝e pielgrzymk─Ö do Komposteli, a przy okazji pobytu w okolicach Wittenbergi ÔÇô prywatn─ů rozmow─Ö z Marcinem Lutrem. Do Polski powraca w lipcu 1523. Otrzymuje w├│wczas probostwo ko┼Ťcio┼éa Naj┼Ťwi─Ötszej Maryi Panny w Gda┼äsku. Ju┼╝ w marcu 1524 wyrusza w towarzystwie Ludwika Alifia w nast─Öpn─ů, a┼╝ o┼Ťmioletni─ů podr├│┼╝ dyplomatyczn─ů. Pierwszym jej celem jest Bari ÔÇô w┼éoska posiad┼éo┼Ť─ç zmar┼éej w lutym 1524 matki kr├│lowej Bony ÔÇô Izabeli Arago┼äskiej. Pozostawiwszy Alifia w Neapolu jedzie nast─Öpnie Dantyszek na dw├│r hiszpa┼äski, aby uzyska─ç oficjalne potwierdzenie praw do spadku. Na dworze Karola V pozostaje przez nast─Öpne 7 lat jako sta┼éy przedstawiciel Polski, ze zmiennym szcz─Ö┼Ťciem usi┼éuj─ůc uporz─ůdkowa─ç sprawy spadkowe kr├│lowej Bony, a tak┼╝e prowadz─ůc negocjacje w zlecanych mu na bie┼╝─ůco przez dw├│r polski sprawach, m.in. w sprawie sekularyzacji Zakonu Krzy┼╝ackiego oraz w sprawach tureckich. Jego dzia┼éalno┼Ť─ç dyplomatyczna by┼éa wysoko ceniona przez polski dw├│r kr├│lewski a tak┼╝e przez dw├│r cesarski

Dantyszek na dobre wraca do Polski w lipcu 1532 roku. Ostatnim epizodem jego kariery dyplomatycznej jest odbyte w 1538 roku wraz z Januszem Latalskim poselstwo do kr├│la rzymskiego Ferdynanda Habsburga w sprawie ma┼é┼╝e┼ästwa Zygmunta II Augusta z El┼╝biet─ů Habsbur┼╝ank─ů.

Podczas sprawowania funkcji oficjalnych nawi─ůza┼é Dantyszek rozleg┼ée kontakty w ┼Ťwiecie nauki i kultury renesansowej Europy. Jego zami┼éowanie do zabaw znane jest ju┼╝ z okresu krakowskiego, kiedy to w swoistym triumwiracie z przyjaci├│┼émi, Janem Zambockim i Miko┼éajem Nipszycem, wiedli rej w┼Ťr├│d dworzan, gustuj─ůcych w rozrywkach sto┼éu i ┼éo┼╝a. Nawi─ůzywanie osobistych stosunk├│w z mo┼╝nymi ├│wczesnego ┼Ťwiata uwa┼╝a┼é, chyba s┼éusznie, za jedno z wa┼╝niejszych zada┼ä dyplomaty, ┼é─ůczy┼é wi─Öc ch─Ötnie dzia┼éalno┼Ť─ç dyplomatyczn─ů z bogatym ┼╝yciem towarzyskim. D┼éugo po powrocie Dantyszka do kraju trwaj─ů przyja┼║nie, zawarte w latach podr├│┼╝y dyplomatycznych, np. z dyplomatami w s┼éu┼╝bie cesarskiej Cornelisem De Schepperem i Zygmuntem Herbersteinem, kanclerzem Chrystiana II Godschalkiem Ericksenem, humanist─ů hiszpa┼äskim Alfonso de Vald├ęsem, filologami takimi jak Ioannes Campensis, Lazaro Bonamico, Conrad Goclenius, geografem i astronomem Gemm─ů Frisiusem, poet─ů niemieckim Heliusem Eobanem Hessusem, bankierem Antonim Fuggerem, faktorami banku Welzer├│w Albrechtem Cuonem, Hieronimem Sailerem i Heinrichem Ehingerem, czy wreszcie z hiszpa┼äskim konkwistadorem Ferdynandem Cort├ęzem, a tak┼╝e z wieloma innymi osobisto┼Ťciami, nale┼╝─ůcymi do ├│wczesnej elity politycznej, kulturalnej i ekonomicznej. Przyja┼║nie te przez wiele lat znajduj─ů sw├│j dalszy ci─ůg w korespondencji. Lista znanych obecnie korespondent├│w Dantyszka liczy oko┼éo 650 nazwisk.

Dantyszek by┼é ceniony przez swoich wsp├│┼éczesnych jako poeta neo┼éaci┼äski. Tw├│rczo┼Ťci─ů poetyck─ů zajmowa┼é si─Ö ju┼╝ w czasie studi├│w. W roku 1517 zosta┼é uwie┼äczony przez cesarza Maksymiliana wawrzynem poetyckim. Przez ca┼ée ┼╝ycie uprawia┼é r├│┼╝ne gatunki poezji ÔÇô pisa┼é epigramaty, elegie, epitalamia, sylwy, poematy okoliczno┼Ťciowe, epitafia. W jego wierszach, podobnie jak w korespondencji, pojawiaj─ů si─Ö r├│┼╝norodne w─ůtki tematyczne ÔÇô ┼╝ycie dworskie, erotyka, polityka, historia, mitologia, w─ůtki autobiograficzne, wreszcie teologia. Na specjaln─ů uwag─Ö zas┼éuguj─ů poematy okoliczno┼Ťciowe, kt├│re nale┼╝y traktowa─ç jako swoist─ů, kr─ů┼╝─ůc─ů w postaci odpis├│w i druk├│w publicystyk─Ö poetyck─ů, w kt├│rej autor wyra┼╝a┼é swoje pogl─ůdy na aktualne tematy polityczne. Warto tu wymieni─ç opublikowany w pierwszym drukowanym tomie wierszy Dantyszka poemat De virtutis et fortunae differentia somnium (1510), powsta┼ée z okazji za┼Ťlubin kr├│la polskiego Zygmunta I i Barbary Zapolyi Epithalamium Sigismundi et Barbarae (1512), poemat De victoria Sigismundi o zwyci─Östwie odniesionym przez kr├│la polskiego nad Moskw─ů w bitwie pod Orsz─ů (1514), Epithalamium reginae Bonae z okazji za┼Ťlubin Zygmunta I z Bon─ů Sforz─ů Aragon─ů (1518), poemat De nostrorum temporum calamitatibus silva, powsta┼éy przy okazji koronacji cesarskiej Karola V (1530), i wiersz autobiograficzny De vita Ioannis Dantisci (oko┼éo 1534). Pod koniec ┼╝ycia Dantyszka ukaza┼é si─Ö drukiem zbi├│r hymn├│w religijnych jego autorstwa Hymni aliquot ecclesiastici, variis versuum generibus, de Quadragesimae Ieiunio, et sex eius diebus Dominicis, deque horis Canonicis Christi Passionis tempore. Et de Resurrectione, Ascensione, Spiritussancti missione, Matreque gloriosissima Maria Virgine, recens aediti(!) (1548). Z prozy jego pi├│ra, je┼Ťli pomin─ů─ç niezwykle obszern─ů korespondencj─Ö (do niej wypada chyba zaliczy─ç r├│wnie┼╝ publikowan─ů drukiem, stylizowan─ů na list relacj─Ö z bitwy pod Obertynem (Victoria Serenissimi Poloniae Regis contra Voieuodam Moldauiae Turcae tributarium et subditum parta 22 Augusti 1531), znamy przede wszystkim mowy i memoria┼éy poselskie oraz kilkadziesi─ůt oficjalnych dokument├│w.

W nagrod─Ö za swoj─ů dzia┼éalno┼Ť─ç dyplomatyczn─ů otrzymywa┼é Dantyszek beneficja ko┼Ťcielne: w 1521 roku probostwo w Go┼é─ůbiu, w 1523 roku probostwo ko┼Ťcio┼éa Naj┼Ťwi─Ötszej Marii Panny w Gda┼äsku, nast─Öpnie w 1529 roku uzyska┼é kanoni─Ö che┼émi┼äsk─ů, w 1530 roku ÔÇô biskupstwo che┼émi┼äskie (marzec 1533 ÔÇô wy┼╝sze ┼Ťwi─Öcenia kap┼éa┼äskie, 14 wrze┼Ťnia 1533 ÔÇô ┼Ťwi─Öcenia biskupie), w grudniu 1536 uzyska┼é koadjutori─Ö warmi┼äsk─ů, w 1537 roku zosta┼é biskupem warmi┼äskim (wyb├│r 20 wrze┼Ťnia, oficjalny wjazd do Lidzbarka Warmi┼äskiego 18 grudnia 1537). Na tym urz─Ödzie pozosta┼é do ┼Ťmierci w roku 1548.

Jakkolwiek Dantyszek utrzymywa┼é kontakty z tw├│rcami i sympatykami reform ko┼Ťcielnych ÔÇô korespondowa┼é z Filipem Melanchtonem, zna┼é osobi┼Ťcie Lutra, korespondowa┼é te┼╝ z Erazmem z Rotterdamu ÔÇô jednak┼╝e podczas sprawowania urz─Öd├│w ko┼Ťcielnych w Prusach ostro przeciwdzia┼éa┼é szerzeniu si─Ö reformacji.

Prusy Kr├│lewskie, w kt├│rych Dantyszek sprawowa┼é swoje funkcje ko┼Ťcielne mia┼éy w├│wczas w Kr├│lestwie Polskim szczeg├│lny status. By┼éa to prowincja polska, utworzona z cz─Ö┼Ťci Pa┼ästwa Krzy┼╝ackiego w wyniku wojny trzynastoletniej (1454-1466) i II pokoju toru┼äskiego (1466), obejmuj─ůca Pomorze Gda┼äskie wraz z Gda┼äskiem, ziemi─Ö che┼émi┼äsk─ů i micha┼éowsk─ů, ksi─Östwo biskup├│w warmi┼äskich, a tak┼╝e rejony wok├│┼é Malborka i Elbl─ůga. Prowincja ta do roku 1569 posiada┼éa znaczn─ů autonomi─Ö wewn─Ötrzn─ů, m.in. w┼éasny Parlament, z┼éo┼╝ony z Sejmu i Rady Pruskiej, w┼éasny skarb i monet─Ö z herbem. Przewodnicz─ůcym Rady i Sejmu Pruskiego by┼é z urz─Ödu biskup warmi┼äski, jego zast─Öpc─ů ÔÇô biskup che┼émi┼äski. Sprawuj─ůc te funkcje w hierarchii ko┼Ťcielnej by┼é wi─Öc Dantyszek najwa┼╝niejsz─ů osobisto┼Ťci─ů lokalnej polityki oraz g┼é├│wnym po┼Ťrednikiem w kontaktach Rady Pruskiej z dworem kr├│lewskim Zygmunta I. W imieniu Rady Pruskiej pos┼éowa┼é na sejm Kr├│lestwa Polskiego (1536/37), bra┼é te┼╝ udzia┼é w ceremoniach za┼Ťlubin dzieci kr├│lewskich ÔÇô kr├│lewny Jadwigi z margrabi─ů brandenburskim Joachimem II (1535) oraz. kr├│la Zygmunta II Augusta z El┼╝biet─ů Habsbur┼╝ank─ů (1543) w Krakowie. Utrzymywa┼é r├│wnie┼╝ o┼╝ywione stosunki z dworem ksi─Öcia Pruskiego Albrechta Hohenzollerna. Kopie fragment├│w korespondencji, otrzymywanej przez Dantyszka z ca┼éej Europy, za┼é─ůczane przez niego do list├│w do Albrechta, bywa┼éy dla ksi─Öcia ┼║r├│d┼éem informacji o bie┼╝─ůcych wydarzeniach politycznych.

Dantyszek jako biskup che┼émi┼äski i warmi┼äski dba┼é tak┼╝e o rozw├│j o┼Ťwiaty w swoich diecezjach. Skutecznie patronowa┼é restytucji podupad┼éej szko┼éy w Che┼émnie jako nowej, katolickiej szko┼éy humanistycznej, maj─ůcej swoim wysokim poziomem sprosta─ç konkurencyjnym szko┼éom protestanckim. Kilka lat po ┼Ťmierci Dantyszka, w 1554 szko┼éa w Che┼émnie zosta┼éa podniesiona do rangi akademii i z niewielkimi przerwami pe┼éni┼éa rol─Ö szko┼éy wy┼╝szej a┼╝ do 1814. Z Lidzbarka Warmi┼äskiego uczyni┼é Dantyszek centrum nauki i kultury. Za┼éo┼╝y┼é bibliotek─Ö biskupi─ů, kolekcjonowa┼é dzie┼éa sztuki (obrazy, rze┼║by, pi─Ökne i cenne przedmioty u┼╝ytkowe), utrzymywa┼é na dworze biskupim artyst├│w (np. malarza Hansa Heffnera), wspomaga┼é edycje utwor├│w swoich przyjaci├│┼é (np. Campensisa). Fundowa┼é tak┼╝e zagraniczne stypendia naukowe dla zdolnej m┼éodzie┼╝y (np. Eustachy Knobelsdorf, Stanis┼éaw Aichler).

W podr├│┼╝ach dyplomatycznych Dantyszka jako cz┼éonkowie orszaku poselskiego brali udzia┼é jego bracia Jerzy i Bernard. W okresie sprawowania godno┼Ťci biskupich opiekowa┼é si─Ö Dantyszek swoimi kuzynami (Caspar i Johann Hannau, Johann Lehmann, Johann von H├Âfen Hartowski), ┼éo┼╝─ůc na ich wykszta┼écenie. Jako najstarszy syn by┼é Dantyszek fundatorem pomnika nagrobnego matki.

Podczas pobytu w Hiszpanii (1519, 1522-1523, 1524-1529) Dantyszek za┼éo┼╝y┼é w Valladolid nieformaln─ů rodzin─Ö - zwi─ůza┼é si─Ö z Isabel Delgada, z kt├│r─ů mia┼é c├│rk─Ö Juan─Ö Dantisca (1527- po 1592) i syna Juana (1529 ÔÇô ~ 1531). Przez kilka lat po urodzeniu si─Ö dzieci Dantyszek opiekowa┼é si─Ö nimi i matk─ů za po┼Ťrednictwem przyjaci├│┼é. P├│┼║niej, w wyniku rozmaitych nieporozumie┼ä kontakty zosta┼éy zerwane. Spo┼Ťr├│d kilkana┼Ťciorga dzieci Juany Dantisca i sekretarza cesarskiego Diego Graci├ína de Alderete czterej synowie zaliczaj─ů si─Ö do grona wybitnych hiszpa┼äskich humanist├│w: Antonio Graci├ín by┼é zaufanym sekretarzem i bibliotekarzem kr├│lewskim kr├│la Hiszpanii Filipa II; Jeronimo Graci├ín by┼é teologiem, pisarzem mistycznym, reformatorem zakonu Karmelit├│w i spowiednikiem ┼Ťwi─Ötej Teresy z Avila; Lucas Graci├ín jako pisarz zas┼éu┼╝y┼é si─Ö dla literatury hiszpa┼äskiej adaptacj─ů Galateo overo de' costumi Giovanniego della Casa (El Galateo Espa├▒ol), by┼é tak┼╝e nadwornym kapelanem i notariuszem kr├│lewskim; Thomas Graci├ín by┼é sekretarzem kr├│lewskim i t┼éumaczem z j─Özyka francuskiego.

Dantyszek zmar┼é w Lidzbarku Warmi┼äskim 27 pa┼║dziernika 1548 roku. Najprawdopodobniej nie pozostawi┼é testamentu, a z zachowanych dokument├│w wynika, ┼╝e jego maj─ůtek podzieli┼éo mi─Ödzy siebie jego rodze┼ästwo w Prusach i kapitu┼éa warmi┼äska.

Anna Skolimowska