» Korpus Tekstów i Korespondencji Jana Dantyszka
Copyright © Pracownia Edytorstwa Źródeł i Humanistyki Cyfrowej AL UW

Wszelkie prawa zastrzeżone. Zabrania się kopiowania, redystrybucji, publikowania, rozpowszechniania, udostępniania czy wykorzystywania w inny sposób całości lub części danych zawartych na stronie Pracowni bez pisemnej zgody właściciela praw.

List #3445

[Ioannes DANTISCUS] do UNKNOWN [a physician in Gdańsk (Danzig)]
Heilsberg (Lidzbark), 1548-10-14

Regest polski:

Dantyszek polecił swojemu kanclerzowi [Johannowi Lehmannowi], aby prosto z sejmu Prus Królewskich w Grudziądzu, na który go wysłał, udał się do Gdańska. Miał tam zasięgnąć u adresata, znanego Dantyszkowi z wiedzy i doświadczenia w dziedzinie medycyny, informacji o jego stanie zdrowia oraz sposobach leczenia.

Lehmann powrócił do Dantyszka poprzedniego dnia, przekazując opinię adresata sporządzoną mimo jego niedyspozycji. Dantyszek składa za to podziękowania. Porada adresata bardzo mu się spodobała. Zdaniem Dantyszka niemal w pełni zdiagnozował przyczynę choroby, gdyż wskazane objawy obserwuje u siebie.

Dantyszek zamierza zastosować się do zaleconej kuracji po uzyskaniu bardziej szczegółowej opinii adresata opartej na przesyłanej razem z listem informacji o jego stanie zdrowia. Zalecenia przekaże Dantyszkowi obecny posłaniec. Prosi o dalsze wskazówki dotyczące sposobu odzyskania zdrowia, w szczególności o doprecyzowanie zasad stosowania ziaren wspomnianych w poradzie. Pyta ponadto, czy spożywanie słodzonego imbiru jest dla niego wskazane.

Obiecuje odwdzięczyć się należycie za trud włożony w leczenie. Życzy sobie, aby niezwłocznie przyjechał do niego, aby mógł go osobiście badać i doglądać.

Dołącza do listu książeczkę z hymnami [edycję Hymni aliquot ecclesiastici jego autorstwa], którą dostarczono mu z Krakowa. Wyraża przekonanie, że ze względu na zawarte w niej pobożne treści spotka się ona z uznaniem adresata.

W załączniku Dantyszek opisuje swoje dolegliwości.

Przed sześcioma laty, po tym jak w Krakowie przez wiele dni obłożnie chorował, w drodze powrotnej, nie odzyskawszy pełni sił, zapadł na biegunkę, która przez dwie noce istotnie go osłabiła. Dolegliwość częściowo ustąpiła, lecz nawracała.

Zastosował środki na związanie stolca, ale w efekcie wystąpiła przepuklina woreczka jądrowego. Opuchniętą mosznę nosi od tamtej pory podwiązaną pod brzuchem, aby ułatwić sobie chodzenie.

Zgodnie z zaleceniem medyka stosował nie do końca rozdrobniony galgant w pokarmie, aby zwalczyć nagłe wypróżnienia, które zdarzają mu się także ostatnio. Dieta doprowadziła do znacznego wzdęcia brzucha, który przybrał rozmiary porównywalne z brzuchem kobiety ciężarnej. Ponadto wystąpił obrzęk nóg, który wprawdzie nie uniemożliwia chodzenia, ale utrudnia prostowanie nóg. Dantyszek odczuwa osłabienie: mimo braku dolegliwości bólowych głowy pozostaje niemal stale senny.

Przedstawia dietę stosowaną przed uzyskaniem porady od adresata. Aby nie tamować wypróżniania, spożywał płynne lub miękkie posiłki w godzinach przedpołudniowych albo w samo południe. Podstawę diety stanowiło przede wszystkim grzane piwo z dodatkiem rozdrobnionego chleba pszenicznego oraz masła lub klarownej oliwy z Wenecji bądź bardzo rzadki kleik owsiany zmieszany z jajami. Ponadto w porze sprzyjającej trawieniu spożywał jaja na miękko, mięso i małe ryby, o ile nie występowały mdłości.

Nie spożywa wina, którego nie toleruje jego żołądek. Przyjmuje niewielkie ilości piwa (jeden lub dwa łyki) oraz wodę z dodatkiem cynamonu lub cukru bądź gotowaną z trzema niewielkimi porcjami galangantu. Niekiedy łączy ten napój z piwem, aby ograniczyć ryzyko nagłych wypróżnień i wzmocnić funkcjonowanie układu trawiennego.

Nie odczuwa wzmożonego pragnienia, jednak suchość w jamie ustnej występuje zarówno w ciągu dnia, jak i w nocy. Nie jest w stanie przekazać informacji dotyczących moczu z uwagi na trudności w jego pobraniu.

Prosi adresata o sformułowanie zaleceń dotyczących wywoływania potów oraz sposobu odżywiania na podstawie przedstawionych informacji. Przesyła pięć złotych węgierskich wybitych w Gdańsku. Reszty dowie się z listu.

W postscriptum Dantyszek stwierdza, że zazwyczaj wydala więcej pokarmu, niż przyjmuje, a częste wypróżnienia osłabiają go bardziej niż inne dolegliwości. Wyraża obawę, że próba zahamowania pracy układu trawiennego przy jednoczesnym wzdęciu brzucha mogłaby prowadzić do niepożądanych następstw.




Rękopiśmienne podstawy źródłowe:
1brulion język: łacina, autograf, ręką pisarza, AAWO, AB, D. 70, k. 385r (t.p.), 391r (t.p.)

Pomocnicze podstawy źródłowe:
1regest język: polski, XX w., B. PAU-PAN, 8250 (TK 12), k. 577

 

Tekst + aparat krytyczny + komentarz Zwykły tekst Tekst + komentarz Tekst + aparat krytyczny

 

Eximie Domine Doctor, amice carissime.

Salutem et omnem felicitatem.

Commiseramus Johann Lehmann (Jan Leoman) (*1520 – †1582), nephew of Dantiscus; son of his sister Ursula and Zacharias Lehmann; studied in Wittenberg and Rome; 1545 secretary to Dantiscus as Bishop of Ermland (Warmia); 1546 Vicar in Heilsberg (Lidzbark); 1550 Chancellor of Tiedemann Giese, Bishop of Ermland, and then of his successor Stanisław Hozjusz (Hosius); 1554 Canon of Ermland; 1561–1566 general administrator (oeconomus) of the bishopric estates in the diocese of Ermland; 1571 Custos of Ermland (KOPICZKO 2, p. 193)cancellarioJohann Lehmann (Jan Leoman) (*1520 – †1582), nephew of Dantiscus; son of his sister Ursula and Zacharias Lehmann; studied in Wittenberg and Rome; 1545 secretary to Dantiscus as Bishop of Ermland (Warmia); 1546 Vicar in Heilsberg (Lidzbark); 1550 Chancellor of Tiedemann Giese, Bishop of Ermland, and then of his successor Stanisław Hozjusz (Hosius); 1554 Canon of Ermland; 1561–1566 general administrator (oeconomus) of the bishopric estates in the diocese of Ermland; 1571 Custos of Ermland (KOPICZKO 2, p. 193) nostro, ut ex proximis praeteritis Provincial Diet of Royal Prussia Graudentinis comitiisProvincial Diet of Royal Prussia , quo eum allegavimus, recta Gdańsk (Danzig, Dantiscum), city in northern Poland, on the Baltic Sea, at the mouth of the Vistula on the Bay of Gdańsk, the largest and wealthiest of the three Great Prussian Cities, alongside Thorn (Toruń) and Elbing (Elbląg); represented in the Council of Royal Prussia and a member of the Hanseatic LeagueGedanumGdańsk (Danzig, Dantiscum), city in northern Poland, on the Baltic Sea, at the mouth of the Vistula on the Bay of Gdańsk, the largest and wealthiest of the three Great Prussian Cities, alongside Thorn (Toruń) and Elbing (Elbląg); represented in the Council of Royal Prussia and a member of the Hanseatic League iret et cum Dominatione Vestra, de cuius doctrina et in medicina experientia multa laudabilia hactenus audivimus, super adversa valetudine et mala corporis nostri dispositione conferret causasque eius morbi et dispositionis ac, si quod remedium haberet, ab illa diligenter exquireret.

Johann Lehmann (Jan Leoman) (*1520 – †1582), nephew of Dantiscus; son of his sister Ursula and Zacharias Lehmann; studied in Wittenberg and Rome; 1545 secretary to Dantiscus as Bishop of Ermland (Warmia); 1546 Vicar in Heilsberg (Lidzbark); 1550 Chancellor of Tiedemann Giese, Bishop of Ermland, and then of his successor Stanisław Hozjusz (Hosius); 1554 Canon of Ermland; 1561–1566 general administrator (oeconomus) of the bishopric estates in the diocese of Ermland; 1571 Custos of Ermland (KOPICZKO 2, p. 193)QuiJohann Lehmann (Jan Leoman) (*1520 – †1582), nephew of Dantiscus; son of his sister Ursula and Zacharias Lehmann; studied in Wittenberg and Rome; 1545 secretary to Dantiscus as Bishop of Ermland (Warmia); 1546 Vicar in Heilsberg (Lidzbark); 1550 Chancellor of Tiedemann Giese, Bishop of Ermland, and then of his successor Stanisław Hozjusz (Hosius); 1554 Canon of Ermland; 1561–1566 general administrator (oeconomus) of the bishopric estates in the diocese of Ermland; 1571 Custos of Ermland (KOPICZKO 2, p. 193) cum pridie huc ad nos rediisset, attulit secum consilium et regimen Dominationis Vestrae, quod illa, quamvis valetudinaria, in usus nostros non gravata est conscribere. Cui proptere[a] et ob impensum nostro nomine laborem agimus gratias. Fuit autem hoc Dominationis Vestrae iudicium super aegritudine nostra et eiusdem rectificatio adeo nobis accepta, ut relecta ea statim nobis arriserit, utpote quod causam morbi nostri fere attingere videbatur, omn{i}es enim defectus, quos in ea refert Dominatio Vestra, in nobis esse animi advertimus.

Nec displicet cura, quam illa praescribet, eam etiam adhibituri sumus, ubi ex nova informatione Dominationi Vestrae adhuc per nos descripti et hic inserti morbi et defectus corporis nostri status exactius consilium ipsius et iudicium per hunc nuntium nostrum nobis fuerit communicatum. Quod ut Dominatio Vestra omni diligentia et ipsa rei veritate, quid illa de hoc nostro morbo sentiat, adhibita, nobis perscribat, impense rogamus. Simul etiam, quae ad restituendum pristinum corporis et eiusdem partium vigorem, qui plurimum iam deficere incipit, necessaria putabit, una mittat, praesertim autem verum usum seminum, quorum in consilio suo mentionem facit, nobis explicet, et quae ex illis conducibiliora ad conservandam valetudinem nostram existimabit, reliquis adiungat, et ut significet, an nobis usus zinziberis saccaro conditi [co]nducat et alia quaedam.

Haec Dominationis Vestrae diligentia, quam in curanda aegritudine nostra suscipiet, nobis erit gratissima et dabimus operam, ne frustra ea impendatur, sed posthac eam maiori gratitudine nostra erga Dominationem Vestram prosequemur. Quam cuperemus ita affectam esse, ut citius hic nos invisere et statum valetudinis nostrae ipsamet praesens existens inspicere ac diligentius investigare posset. In ea si nobis morem gerere poterit, rogamus, ne hoc intermittat, futura nobis semper hospes gratissimus Dominatio Vestra.

Cui his adiunctum cf. Ioannes Dantiscus (Jan Dantyszek), Hymni aliquot ecclesiastici, variis versuum generibus, de Quadragesimae Ieiunio & sex eius diebus Dominicis, deque horis Canonicis Christi Passionis tempore. Et de Resurrectione, Ascensione, Spiritussancti missione, Matreque gloriosissima Maria Virgine, recens aediti. Cracoviae apud Viduam Hiero(nymi) Vieto(ris), Anno d(omi)ni M.D.XLVIII., ed. by Stanisław Hozjusz, Kraków, Hieronymus WIETOR's widow, 1548 libellum hymnorumcf. Ioannes Dantiscus (Jan Dantyszek), Hymni aliquot ecclesiastici, variis versuum generibus, de Quadragesimae Ieiunio & sex eius diebus Dominicis, deque horis Canonicis Christi Passionis tempore. Et de Resurrectione, Ascensione, Spiritussancti missione, Matreque gloriosissima Maria Virgine, recens aediti. Cracoviae apud Viduam Hiero(nymi) Vieto(ris), Anno d(omi)ni M.D.XLVIII., ed. by Stanisław Hozjusz, Kraków, Hieronymus WIETOR's widow, 1548 , qui ad manus nostras ex Cracow (Kraków, Cracovia), city in southern Poland, Małopolska, on the Vistula river, from 1038 capital of the Kingdom of PolandCracoviaCracow (Kraków, Cracovia), city in southern Poland, Małopolska, on the Vistula river, from 1038 capital of the Kingdom of Poland pervenit, mittimus, quem ob pietatem , quam complectitur, gratum fore Dominationi Vestrae non dubitamus.

Quae bene valeat.

Enclosure:

Valetudinis meae status sic habet.

[Cum] ante annos sex Cracow (Kraków, Cracovia), city in southern Poland, Małopolska, on the Vistula river, from 1038 capital of the Kingdom of PolandCracoviaeCracow (Kraków, Cracovia), city in southern Poland, Małopolska, on the Vistula river, from 1038 capital of the Kingdom of Poland gravi decubuissem aegritudine per dies non paucos, rediens ad meos, nondum plene mihi restitutus, incidi in diarraeam, quae me intra duas noctes totum viribus exhauserat; a qua liberatus, postquam non parvo inde me tempore iterum corripuisset et ex ea molestia convaluissem, mansit tamen semper lubrica alvus, quae etiam me invito plerumque excernebat.

Quod cum mihi taediosum esset, adhibui constringentia, quo factum est, ut tum primum herniam sentirem et intra scrotum se glans abdere inciperet, quae postea in dies tumidior fiebat et auctior, ut oporteret me sursum versus umbilicum bombycino panno scrotum colligare, quam ligaturam, ut in progressu sim expeditior, adhuc fero sedulo.

Accidit tandem, ut consilio medici uterer in cibis galanga non satis in pulveres minutim redacta, ut ventriculo confirmato molestia illa improvisae egestionis, quae plerumque praeter voluntatem, ut modo etiam mihi fieri solet, erumpebat, carere possem. Post quam victus rationem intestina tumescentia mihi ventrem quasi praegnantis extenderunt hincque coxae et surae usque ad talos dura quadam carne tumorem habuerunt, qui adhuc manet iuncturamque circa tales quasi laqueo constrinxit, sic quod non facile, licet utcumque incedere possim, crura plerumque valeam protendere. Fit item et caput mihi, sine tamen dolore, debilius, ut fere semper decumbere cupiat.

De victu priusquam mihi consilium Dominationis Vestrae allatum est, ne fluor iste alvi obstrueret, cibis liquidioribus et mollioribus sum usus, ante vel in ipsa meridie. Imprimis mihi cerevisiam triceaceam cum pane siligineo intrito, butyroque immisso vel oliva munda, quam ex Venice (Venezia, Venetiae), city in northeastern Italy, capital of the Republic of VeniceVenetiisVenice (Venezia, Venetiae), city in northeastern Italy, capital of the Republic of Venice semper habeo, decoqui iussi. De qua satis calida, quousque stomachus appetebat, vel liquidissimum ius ex pultibus avenae cum ovis mixtum ad me hucusque sumere soleo. Deinde de ovis sorbilibus, carnibus et pisciculis secundum tempus facil[io]ris digestionis praeter nauseam accipio.

Potus est non vinum, quod p[ar]cius stomachus abhorret, sed vel unus, vel duo haustus tritice[ae] [cere]visiae et aqua in cinamomo, zuccaro etc. atque ex tribus portiunculis [ga]langae decocta, quam aliquando etiam cerevisiae addo et infundo illam ...cis aliquantisper, ne ita subito eluat, firmare alvum.

[S]itim urgentem non patior, sed oris siccitas me interdiu, aliquando et nocte insistit. De urina, [prout] difficulter a me capi potest, cum per scrotum foras funditur, non est, quod scribere poss[im].

Ex his omnibus Dominatio Vestra corporis mei habitum agnoscat et, quae salubriora [mihi] fore perpendet, consilium suum tam de sudore provocando etc., quam de victus ra[tione] habendo mihi impartiat. Dominationi Vestrae in memoriam coeptae inter nos am[icitiae] quinque aureos Hungaros Gdańsk (Danzig, Dantiscum), city in northern Poland, on the Baltic Sea, at the mouth of the Vistula on the Bay of Gdańsk, the largest and wealthiest of the three Great Prussian Cities, alongside Thorn (Toruń) and Elbing (Elbląg); represented in the Council of Royal Prussia and a member of the Hanseatic LeagueGdaniGdańsk (Danzig, Dantiscum), city in northern Poland, on the Baltic Sea, at the mouth of the Vistula on the Bay of Gdańsk, the largest and wealthiest of the three Great Prussian Cities, alongside Thorn (Toruń) and Elbing (Elbląg); represented in the Council of Royal Prussia and a member of the Hanseatic League excusos mitto, quos boni, quaeso, consulat. Reliqua habebit ex litteris etc.

Postscript:

Plus quam ingero plerumque egero et eiusmodi crebrae egestiones, quas continere nequeo, magis me debilem et viribus vacuum faciunt, quam alia omnia accidentia. Si alvus constringi deberet et adhuc venter tumescit, metuo, ne quid deterius fiat. Quae omnia divinae misericordiae et voluntati consilioque Dominationis Vestrae, quod illa regitur, commendo atque subicio etc.